شرکت های خرد، فراموش شده های اقتصاد
شرکت های خرد، فراموش شده های اقتصاد
صادرات برای کشورها، به لحاظ سیاست گذاری های اقتصاد کلان، ، شغل ایجاد مینماید و شغلهای صادراتی از امنیت بالاتری برخوردار هستند و نقش مهمی در توسعه ایفا می نمایند. کسب و کارهای کوچک و متوسط پاشنه آشیل توسعه صنعتی، اقتصادی و فرهنگی و… هر کشوری هستند و شرکتهای کوچک و متوسط باتوجه به نقششان در اشتغالزایی و توسعه اقتصادی کشورها، نقش کلیدی و مهمی در رشد اقتصادی کشورها دارند. باتوجه به محدودیت بازارهای ملی، توسعه صادرات محصولات کسب و کارهای کوچک و متوسط میتواند نقش مهمی در فرآیند بهبود اشتغال کشورها داشته باشد. بهعلت سهم بالای کسب و کارهای کوچک و متوسط در اشتغال و توسعه جامعه، همواره سیاستگذاران به دنبال این بودهاند که با اتخاذ سیاست های مناسب کسب و کارهای کوچک و متوسط را صادراتی کنند. این کسب و کارها از این منظر موردتوجه قرار میگیرند که به طور نسبی بیش از ۹۵ درصد از کسب و کارهای جهان و حداقل ۶۰ درصد از نیروی اشتغال بخش خصوصی جهان را به خود اختصاص دادهاند. با صرفنظر از کسب و کارهای کوچک در مقایسه با نوع کسب و کارهای چند ملیتی، کسب و کارهای کوچک و متوسط از دهه ۱۹۷۰ میلادی بخش عمده اشتغال در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (۱) را به خود اختصاص داده است. به علاوه در مجمع سال ۲۰۰۴ این سازمان کسب و کارهای کوچک و متوسط اصلیترین پیش راننده خلاقیت، انعطافپذیری و ایجاد توسعه پایدار ملتها معرفی شدند. باتوجه به اهمیت این موضوع همواره سیاستگذاران به دنبال توسعه صادرات کسب و کارهای کوچک و متوسط بودهاند و دولت های مختلف با کمک ابزار دیپلماسی اقتصادی به حداکثرسازی حضور کسب و کارهای کوچک و متوسط در بازارهای جهانی اقدام کردهاند.
اوجگیری صادرات کسب و کارهای کوچک در جهان
شرکت های صادراتی سریعتر از شرکت های غیرصادراتی رشد میکنند. اغلب سود اقتصادیشان از سود صنعت فراتر میرود و حقوق های بالاتری نسبت به میانگین بازار به کارکنان پرداخت میکنند و درنتیجه درمقابل تلاطم های بازارها مقاومت بیشتری دارند. طی چندسال اخیر، کسب و کارهای کوچک و متوسط تولیدی نقش مهمی در رشد اقتصاد جهانی داشتهاند. طبق نظرسنجیها و آمارهای وزارت بازرگانی آمریکا (۲۰۱۷) کسبوکارهای کوچک و متوسط ستون فقرات اقتصاد آمریکا را میسازند، بهطوریکه ۹۶.۴ درصد شرکتهای صادراتی ایالاتمتحده همین کسب و کارهای کوچک و متوسط هستند که سالانه ارزش کالای صادراتی آنها به بیش از ۷۹۸ میلیارد دلار میرسد، از اینرو ۹۳.۵ درصد از کل شرکت های واردکننده کالا در آمریکا نیز کسب و کارهای کوچک و متوسط هستند که سالانه رقمی حدود ۸۲۶ میلیارد دلار واردات انجام میدهند. در کشور چین میتوان بیش از ۹۰ درصد شرکتها را در گروه کسب و کارهای کوچک و متوسط قرار داد که بیش از ۸۰ درصد جمعیت شاغل چین را تشکیل میدهد و نصف مالیات دولت چین از این دسته از صنایع بهدست میآید. طی سالهای اخیر بیش از ۲۹ میلیون کسبوکار کوچک و متوسط تولیدی در چین ایجاد شده است که ۶۰ درصد از تولید صنعتی چین را به خود اختصاص دادهاند. در اتحادیه اروپا، ۹۹.۸ درصد از جمعیت شرکتهای تجاری (حدود ۲۲ میلیون شرکت) را کسب و کارهای کوچک و متوسط تشکیل میدهند که نقشی اساسی در رشد و ثبات اقتصادی آن منطقه ایفا میکنند. در منطقه خلیجفارس کسب و کارهای کوچک و متوسط در بیشتر از ۹۰ درصد فعالیتهای تجاری حضور فعالی دارند. علاوهبر این، کسب و کارهای کوچک و متوسط بیش از ۸۰ درصد نیروی کار و ۶۰ درصد تولید ناخالص داخلی کشورهای منطقه خلیجفارس را به خودشان اختصاص دادهاند. بر همین مبنا دولت عربستانسعودی بهدنبال راهحلهایی برای توسعه کسب و کارهای کوچک و متوسط تا سال ۲۰۳۰ میلادی است. هدف اصلی برنامه توسعه اقتصادی کسب و کارهای کوچک و متوسط در عربستان سعودی، افزایش رقابتپذیری این صنایع و نیز افزایش سهم آنها در تولید ناخالص ملی(۲) از حدود ۲۰ درصد فعلی به بیش از ۶۰ درصد تا سال ۲۰۳۰ است؛ علاوه بر این دولت عربستان سعودی میخواهد سهم بخش خصوصی در اقتصاد این کشور را از ۴۰ درصد به ۶۵ درصد و سهم صادرات غیرنفتی از کل صادرات را از ۱۶ درصد به ۵۰ درصد افزایش دهد.
جای خالی کسب و کارهای کوچک ایران در نقشه تجاری
برخلاف فرآیندی که در کشورهای مختلف رخ داده، بررسیها نشان میدهد کسب و کارهای کوچک و متوسط ایران سهم شایستهای در تجارت خارجی و عمدتا صادرات ندارند، به طوریکه طبق آمار های گمرک ایران و سازمان توسعه تجارت، از حدود ۴۱ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی کشور، حدود ۱۱ درصد مربوط به میعانات گازی، ۳۲ درصد مربوط به بخش پتروشیمی، ۳.۵ درصد مربوط به موادخام معدنی، ۸.۵ درصد مربوط به بخش کشاورزی و ۴۵ درصد مربوط به بخش صنعت است. با درنظر گرفتن این نکته که صادرات محصولات پتروشیمی، معدنی و مشتقات آنها و همچنین بخش عمده صادرات صنعتی اعماز فلزات و… مربوط به صنایع بزرگ بوده و ردپای کسب و کارهای کوچک و متوسط در آنها کمتر دیده میشود، میتوان نتیجه گرفت کسب و کارهای کوچک و متوسط در ایران نقش زیادی در صادرات غیرنفتی ندارند و عمدتا مشغول تامین نیازهای داخلی هستند. نگاهی به ارزش کالاهای صادراتی کشور نیز موید همین نکته است، چراکه ارزش دلاری کالاهای صادرات غیرنفتی ایران درحال حاضر پایین است ، بدین معنیکه کسب و کارهای کوچک و متوسط در زنجیره ارزش نقش چندانی ندارند و عمده صادرات غیرنفتی کشور توسط صنایع بزرگ و بخشهای استخراجی و… بهصورت اقلام با ارزش افزوده پایین صادر میشود. بر این اساس، دستیابی به اهداف یک اقتصاد پویا بدون دستیابی به توسعه بازارها و توسعه بازارهای صادراتی برای شرکت های تولیدی امکانپذیر نیست. رقابتی شدن شرکت های تولیدی (چه ازنظر کاهش هزینههای تولید و چه ازنظر افزایش کیفیت محصولات و خدمات) شرط بقای آنها در دنیای رقابتی و پرتلاطم امروز است و رقابتی شدن بر بنیان حضور در بازارهای بینالمللی بنا میشود. برای آنکه توسعه صادرات و افزایش عملکرد صادراتی از یک واژه شیک مدیریتی به یک راهکار عملیاتی برای شرکت ها تبدیل شود، لازم است طرحهای علمی و اجرایی مشخصی برای این منظور پیشنهاد و اجرا شود. شهرک های صنعتی در ایران (یا همان کسب و کارهای کوچک و متوسط) با ایجاد یک بستر مناسب تولیدی طی سالهای گذشته توسعه یافتهاند، ولی بیشتر این توسعه جنبه زیرساختی داشته است. سنگین بودن هزینه های ورود به بازارهای بینالمللی، وجود موانع متعدد داخلی (مانند عدم تجربه مدیران در فعالیتهای صادراتی و…) و خارجی متعدد (مانند عدم تامین مالی بنگاههای کوچک و متوسط، تحریمها و ممنوعیتهای صادراتی و…) و فقدان نیروی انسانی متخصص در حوزههای تجارت بینالمللی، عدم رغبت مدیران به ورود به بازارهای خارجی و… باعث کاهش توان رقابتی بنگاههای کوچک و متوسط ایرانی شده است. از طرف دیگر بهدلیل عدم وجود موافقتنامه های تجارت آزاد با کشورهای همسایه، کسب و کارهای کوچک و متوسط تولیدی فعال در شهرک های صنعتی کشور در نزدیکی بنادر و مرزهای گمرکی تجمیع نشدهاند، بهگونهای که اکثر شهرکهای صنعتی فعال کشور ایران، در حاشیه کلانشهرها شکل گرفتهاند و به تامین نیازهای اساسی جمعیت داخل کشور مشغول هستند.
دغدغه توسعه صادرات کسب و کارهای کوچک و متوسط برای کشورهایی مانند ایران که از درآمدهای نفتی یا درآمدهای وابسته به سایر منابع طبیعی برخوردار هستند، بسیار مورد اهمیت است، زیرا درصورت تمرکز بر صادرات منابع طبیعی (مانند نفت و گاز)، ناکارآمدیهای گستردهای در بخشهای مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه بهوجود میآید. مرور تجارب کشورهای نفتی و وابسته به درآمد حاصل از صادرات منابع طبیعی نشان میدهد که استفاده بدون برنامه از این درآمدها، باعث تشدید فعالیتهای رانتجویانه و آسیبپذیری دربرابر شوکهای اقتصادی ناشی از نوسان درآمدهای نفتی یا سایر درآمدهای وابسته به نفت و درنهایت موجب کاهش رشد اقتصادی، رفاه اجتماعی و ایجاد بیکاری گسترده خواهد شد. بنابر این ابزارهای دیپلماسی اقتصادی بیش از پیش در توسعه صادرات کسب و کارهای کوچک و متوسط حائز اهمیت است.
فرصت همسایگان برای توسعه کسبوکارهای کوچک
استفاده از ابزارهای دیپلماسی اقتصادی در توسعه صادرات محصولات تولیدشده توسط کسب و کارهای کوچک و متوسط از این نظر مورد اهمیت است که این دسته از صنایع، از منابع و امکانات لازم برای حضور فعال در بازارهای خارجی محروم بوده و نیازمند چتر حمایتی دولتی هستند، درحالیکه اکثر صنایع بزرگ و چندملیتی منابع و امکانات لازم برای مقابله با روندهای مخرب را دارا بوده و حضور فعالی در عرصه بینالمللی دارند.
با استناد به دادههای گمرک و باتوجه به سهم بالای صادرات محصولات پتروشیمی، معدنی و مشتقات آنها میتوان متوجه شد که کسب و کارهای کوچک و متوسط در ایران نقش زیادی در صادرات غیرنفتی ندارند و عمدتا مشغول تامین نیازهای داخلی هستند. عدم حضور شرکتهای تولیدی فعال در شهرکهای صنعتی در صادرات غیرنفتی موجب کاهش ارزش افزوده کالاهای صادراتی شده است، برای پرشدن این فاصله که موجب منفی شدن تراز تجارت خارجی کشور نیز شده است، میتوان از سیاستهای حمایتی از توسعه صادرات کسب و کارهای کوچک و متوسط مانند تعریف کردن مگاپروژههای صادراتی با کشورهای همسایه بهره برد.
راه کار:
به طور کلی برای توسعه صادرات کسب و کارهای کوچک و متوسط راه کارهای زیر پیشنهاد میشود:
۱- استفاده از ابزارهای دیپلماسی اقتصادی در ایجاد موافقتنامه تجاری با کشورهای همسایه
۲- تسهیل و کمک به تاسیس شرکتهای مادر تخصصی مدیریت صادرات (EMC) با سرمایهگذاری بخش خصوصی
۳- ایجاد شهرک های صنعتی مشترک با کشور های همسایه؛ بهعنوان مثال شهرک صنعتی مشترک ایران و عراق
۴- ایجاد و توسعه زیرساخت های لازم برای توسعه شهرک های صنعتی در مناطق مرزی کشور، بهویژه مناطق جنوبی کرانه خلیج فارس و دریای عمان با هدف توسعه صادرات محصولات به بازارهای هدف منطقه و جهان
۵- جذب سرمایهگذاری خارجی برای توسعه شهرک های صنعتی کشور
منابع
آمار و اطلاعات وبسایتهای رسمی سازمان توسعه تجارت (tpo. ir) و گمرک جمهوری اسلامی ایران (irica.gov.ir) و وزارت کار، تعاون و رفاه اجتماعی (mcls.gov.ir)
۱- Rudolf R. Sinkovics, Yusuf Kurt, Noemi Sinkovics (2018). The effect of matching on perceived export barriers and performance in an era of globalization discontents: Empirical evidence from UK SMEs. International Business Review https: //doi. org/10. 1016/j. ibusrev. 2018. 03. 007
۲- Alvin Tan, Paul Brewer, Peter Liesch (2017). Rigidity in SME export commencement decisions. International Business Review, http: //dx. doi. org/10. 1016/j. ibusrev. 2017. 05. 00
پژوهش محمد پورسردار
دیدگاهتان را بنویسید
می خواهید در گفت و گو شرکت کنید؟خیالتان راحت باشد :)